Višedecenijski novinar i publicista Emilijan Protić značajan deo svog profesionalnog života posvetio je istraživanju prošlosti Ivanjice i pisanju monografija koje danas predstavljaju dragoceno svedočanstvo o ljudima, ustanovama i događajima koji su obeležili ovaj kraj.
Kako ističe, pisanje monografije nije posao koji može da se završi za nekoliko dana. Potrebni su meseci, pa i godine istraživanja, rada u arhivima, prikupljanja dokumenata i razgovora sa ljudima koji pamte događaje iz prošlosti.
„Za svaku monografiju potrebno je mnogo vremena. Mora se istraživati po arhivama, razgovarati sa ljudima i proveravati svaki podatak. Sećanja živih svedoka su dragocena, ali ih uvek treba uporediti sa dokumentima, jer ljudsko pamćenje nije nepogrešivo“, kaže Protić.
Jedan od najvećih problema, prema njegovim rečima, jeste nemaran odnos prema istorijskoj građi.
„Nažalost, godinama smo uništavali sopstvenu arhivsku građu. Nestali su brojni dokumenti koji su mogli da ispričaju priču o nastanku i razvoju Ivanjice i Moravičkog kraja. To je nenadoknadiv gubitak“, upozorava on.
Posebno ističe primer uklanjanja starog groblja u Ivanjici nakon Drugog svetskog rata, kada su brojni nadgrobni spomenici završili u reci, privatnim domaćinstvima ili kao građevinski materijal u podrumima stambenih zgrada.
„Da su ti spomenici sačuvani, danas bismo mnogo više znali o prvim stanovnicima Ivanjice i porodicama koje su stvarale varoš“, smatra Protić.
Govoreći o istoriji grada, naglašava da se ona ne sme zasnivati na predanjima i legendama, već isključivo na istorijskim izvorima.
„Često se ponavljaju priče koje nisu tačne – da je zgrada nekadašnjeg Opštinskog komiteta bila železnička stanica ili da je u Kameni most ugrađeno 35.000 jaja. Takve priče mogu biti zanimljive kao legende, ali ne smeju da se predstavljaju kao istorijske činjenice“, kaže on.
Kada je reč o nastanku Ivanjice, Protić navodi da istorijski dokumenti jasno pokazuju da je izgradnja varoši počela u avgustu 1834. godine, kada je Sima Jaković, po nalogu kneza Miloša Obrenovića, započeo formiranje čaršije i trasiranje budućih ulica.
Pored istraživanja istorije grada, Protić smatra da Ivanjica mora mnogo više da neguje sećanje na svoje znamenite ljude.
„Imamo malo ozbiljnih biografija ljudi koji su obeležili istoriju ovog kraja. Zaboravljamo one koji su ostavili dubok trag, a upravo je njihov život deo identiteta Ivanjice“, poručuje on.
Njegove monografije danas predstavljaju vredan doprinos očuvanju lokalne istorije i podsećaju koliko je važno sačuvati dokumenta, svedočanstva i istinite činjenice za buduće generacije.
